स्तन क्यान्सर के हो?
स्तन क्यान्सर [Breast Cancer] विश्वभर महिलाहरूमा सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — २०२४ मा विश्वभर करिब २४ लाख महिला यसबाट प्रभावित भए। नेपालमा स्तन क्यान्सरको उमेर-समायोजित दर प्रति १,००,००० महिलामा ११.५ छ। राम्रो खबर के छ भने, समयमै पहिचान गरेमा उपचार धेरै प्रभावकारी हुन्छ।
यो रोग स्तनको तन्तुका कोषहरू असामान्य र अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थालेपछि सुरु हुन्छ। प्रायः यो दूध बन्ने ग्रन्थि [Lobules] वा दूध निप्पलसम्म पुर्याउने नली [Ducts] को भित्री तहबाट विकसित हुन्छ। सुरुवाती अवस्थामा यो नलीभित्रै सीमित रहँदा कुनै विशेष समस्या नदेखिन सक्छ, तर समयमा पहिचान नभएमा यो विस्तारै स्तनको वरपरका तन्तु, काखी मुनिका लिम्फ नोड [Lymph Nodes] र शरीरका अन्य अङ्गहरूमा समेत फैलिन सक्छ। महिलामा जस्तै पुरुषहरूमा पनि थोरै मात्रामा स्तनको तन्तु हुने भएकाले बिरलै भए पनि पुरुषहरूमा समेत स्तन क्यान्सर देखिन सक्छ।
लक्षणहरू
- स्तनमा डल्ला वा गाँठो महसुस हुनु (धेरैजसो डल्ला क्यान्सर नभई सामान्य पनि हुन सक्छन्, तर जाँच गराउनु जरुरी छ)
- स्तनको आकार वा साइजमा परिवर्तन
- स्तनको छालामा खाल्टो पर्नु वा चाउरी पर्नु
- निप्पलबाट स्राव आउनु
- निप्पल वा त्यसको वरिपरिको छालामा परिवर्तन
- निप्पल भित्रतिर धसिनु वा फर्किनु [Inverted Nipple]
- काखी मुनि वा हँसिया हड्डी [Collarbone] को वरिपरि सुन्निनु वा गाँठो आउनु
- स्तनको छाला रातो हुनु, सुन्निनु, तातो हुनु वा सुन्तलाको बोक्रा जस्तै खस्रो र बाक्लो देखिनु
- स्तन वा निप्पलको कुनै निश्चित भागमा निरन्तर दुखाइ वा असहज महसुस भइरहनु
जोखिम कारकहरू
महिला हुनु र उमेर (४० वर्षमाथि) नै सबैभन्दा ठूला जोखिम कारक हुन् — करिब ८०% स्तन क्यान्सर यस्ता महिलामा हुन्छ जसमा उमेर र लिङ्गबाहेक अरू कुनै परिवर्तनयोग्य जोखिम कारक हुँदैन। अन्य जोखिम कारकहरूमा मोटोपना, मदिरा सेवन, परिवारमा स्तन क्यान्सरको इतिहास, र धूम्रपान पर्दछन्।
यसका साथै वंशाणुगत उत्परिवर्तन [Genetic Mutations] जस्तै BRCA1 र BRCA2 जिनमा खराबी हुनुले पनि क्यान्सरको जोखिम उच्च बनाउँछ। प्रजनन र हर्मोनसँग सम्बन्धित केही अवस्थाहरूले पनि शरीरमा इस्ट्रोजन हर्मोनको प्रभाव बढाएर जोखिम थप्न सक्छन्। सानै उमेरमा महिनावारी सुरु हुनु, ढिलो उमेरमा महिनावारी सुक्नु [Menopause], सन्तान नजन्माउनु वा ढिलो उमेरमा पहिलो बच्चा जन्माउनु यसका उदाहरण हुन्। त्यस्तै, विगतमा छातीको भागमा विकिरण उपचार [Radiation Therapy] लिएको वा लामो समयसम्म हर्मोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी लिएको अवस्थामा पनि जोखिम बढ्न सक्छ।
स्तनको आत्म-परीक्षण कसरी गर्ने? (Breast Self-Examination)
महिनावारी सकिएको ३-५ दिनपछि (वा महिनावारी नभएकाहरूले महिनाको जुनसुकै निश्चित दिन) निम्न तरिकाले आत्म-परीक्षण गर्नुहोस्:
- ऐनाको अगाडि उभिएर दुवै स्तनको आकार, साइज र छालामा कुनै परिवर्तन छ कि हेर्नुहोस्।
- हात माथि उठाएर पनि त्यस्तै जाँच गर्नुहोस्।
- लिएर सुतेर, बीचको ३ औंलाले गोलाकार तरिकाले स्तनको सम्पूर्ण भाग (बगलसम्म) छामेर डल्ला वा असामान्यता छ कि जाँच गर्नुहोस्।
- निप्पल हल्का च्यापेर स्राव आउँछ कि जाँच गर्नुहोस्।
कुनै पनि असामान्यता भेटिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस् — प्रायः डल्ला क्यान्सर नभई सामान्य पनि हुन सक्छ, तर जाँच नगरी थाहा पाउन सकिँदैन।
निदान र उपचार
मेमोग्राफी (Mammography) — विशेष गरी ५०-६९ वर्षका महिलाहरूका लागि — स्क्रिनिङको मानक विधि हो। उपचारमा शल्यक्रिया (Lumpectomy वा Mastectomy), रेडियोथेरापी, र औषधि (हर्मोनल थेरापी, किमोथेरापी) समावेश हुन्छन्। समयमै पहिचान गरी पूर्ण उपचार लिनुले नतिजा धेरै राम्रो बनाउँछ।
स्तनमा कुनै शंकास्पद गाँठो भेटिएमा डाक्टरले सुरुमा शारीरिक जाँच र स्तनको अल्ट्रासाउन्ड [Breast Ultrasound] गराउन सल्लाह दिन्छन्, जसले गाँठो ठोस छ वा पानीको फोका [Cyst] हो भनी छुट्याउन मद्दत गर्छ। क्यान्सर भए-नभएको पक्का गर्न गाँठोबाट सानो तन्तु निकालेर परीक्षण गर्ने विधि अर्थात् बायोप्सी [Biopsy] नै मुख्य र निर्णायक जाँच हो। उपचारको योजना बनाउँदा क्यान्सरको चरण र कोषको प्रकृति हेरी लक्षित उपचार [Targeted Therapy] वा इम्युनोथेरापी जस्ता आधुनिक विधिहरू पनि डाक्टरको सल्लाहमा प्रयोग गरिन्छ।
नेपालमा स्क्रिनिङको अवस्था
नेपालमा ३०-४९ वर्षका महिलाहरूमा स्तन क्यान्सर स्क्रिनिङको दर जम्मा ६.५% मात्र छ — यो धेरै कम हो। नियमित स्तन आत्म-परीक्षण र चिकित्सकीय जाँचले समयमै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- स्तनमा नयाँ गाँठो वा गाढापन महसुस भएमा (दुखाइ नभए पनि)।
- स्तनको आकार, छाला, वा निप्पलमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा।
- निप्पलबाट रगत मिसिएको स्राव आएमा।
- यी मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा ढिलो नगरी डाक्टर भेट्नुहोस् — प्रारम्भिक चरणमा पत्ता लागेमा उपचार धेरै हदसम्म सफल हुन्छ।
आकस्मिक चेतावनीका संकेतहरू: यदि स्तनको घाउ फुटेर अत्यधिक रगत बगेमा, अचानक श्वास फेर्न गाह्रो भएमा, छातीमा तीव्र दुखाइ भएमा, वा क्यान्सरको उपचारको क्रममा उच्च ज्वरो आउने र शरीर शिथिल हुने जस्ता गम्भीर लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पतालको आकस्मिक कक्ष [Emergency] मा जानुहोस् वा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
stan cancer huda k garne र रोकथामका उपायहरू
धेरै मानिसहरूमा स्तनमा समस्या देखिँदा वा क्यान्सरबाट जोगिन के गर्ने भन्ने जिज्ञासा हुन्छ। स्तनमा कुनै शंकास्पद परिवर्तन देखिएमा आत्तिनुको साटो संयमित भएर स्वास्थ्य संस्थामा गई जाँच गराउनु नै सबैभन्दा सही कदम हो। घरमै बसेर गाँठोलाई बारम्बार थिच्ने, माड्ने वा घरेलु जडीबुटीको लेप लगाउने काम कहिल्यै गर्नु हुँदैन। यसो गर्दा समस्या झन् बल्झिन सक्छ र अस्पताल पुग्न ढिलाइ हुन सक्छ।
स्तन क्यान्सरका सबै कारणहरू रोक्न नसकिए पनि स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर यसको जोखिमलाई उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ:
- नियमित रूपमा शारीरिक व्यायाम गर्ने र उचाइ अनुसार शरीरको सन्तुलित तौल कायम राख्ने।
- सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा सेवन पूर्ण रूपमा त्याग्ने।
- नवजात शिशुलाई नियमित स्तनपान [Breastfeeding] गराउने, जसले आमामा स्तन क्यान्सरको जोखिम कम गर्छ।
- प्रशोधित खानेकुरा कम गरी हरियो सागपात, फलफूल र पोषणयुक्त आहार खाने।
- महिनावारी सुकेपछिका लक्षण कम गर्न हर्मोनयुक्त औषधि लिनुपरेमा डाक्टरको सल्लाहमा मात्र प्रयोग गर्ने।
भ्रम र यथार्थ [Myths vs Facts]
- भ्रम: स्तनमा आउने जुनसुकै गाँठो क्यान्सर नै हुन्छ।
यथार्थ: स्तनमा देखिने धेरैजसो गाँठाहरू सामान्य वा क्यान्सर बाहेकका [Benign] हुन्छन्, जस्तै फाइब्रोएडीनोमा वा पानीको फोका। तर पक्का गर्न चिकित्सकीय जाँच अनिवार्य छ। - भ्रम: नदुख्ने गाँठो क्यान्सर होइन।
यथार्थ: प्रारम्भिक चरणको स्तन क्यान्सर प्रायः दुख्दैन। त्यसैले दुखाइ नभए पनि नयाँ गाँठो देखिएमा बेवास्ता गर्नु हुँदैन। - भ्रम: परिवारमा कसैलाई स्तन क्यान्सर छैन भने मलाई पनि हुँदैन।
यथार्थ: अधिकांश स्तन क्यान्सरका बिरामीहरूको परिवारमा यस रोगको कुनै पुरानो इतिहास हुँदैन। त्यसैले सबै महिलाले नियमित स्क्रिनिङ गराउनु जरुरी छ।
धेरै सोधिने प्रश्न (FAQ)
stan cancer ko lakshan k k hun?
स्तन वा काखीमा नदुख्ने गाँठो आउनु, स्तनको आकार वा साइज बदल्नु, छालामा खाल्टो पर्नु, निप्पल भित्र पस्नु र निप्पलबाट रगत वा असामान्य तरल पदार्थ बग्नु यसका मुख्य लक्षणहरू हुन्।
के स्तनको गाँठो नदुखे पनि क्यान्सर हुन सक्छ?
हुन सक्छ। सुरुवाती अवस्थामा स्तन क्यान्सरको गाँठो प्रायः दुख्दैन र छाम्दा कडा महसुस हुन्छ। त्यसैले दुखाइ नभएको गाँठोलाई सामान्य ठानेर घरमै बस्नु हुँदैन, तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।
के पुरुषलाई पनि स्तन क्यान्सर हुन्छ?
हुन्छ। पुरुषमा पनि थोरै मात्रामा स्तनको तन्तु हुने भएकाले पुरुषहरूलाई पनि स्तन क्यान्सर हुन सक्छ, यद्यपि यो महिलाको तुलनामा निकै कम मात्र देखिन्छ।
स्तन क्यान्सर पत्ता लगाउन कुन जाँच गरिन्छ?
डाक्टरले शारीरिक परीक्षण पछि उमेर र अवस्था हेरी मेमोग्राफी [Mammography] वा स्तनको अल्ट्रासाउन्ड गर्न सल्लाह दिन्छन्। यदि शंकास्पद गाँठो देखिएमा बायोप्सी [Biopsy] जाँचबाट क्यान्सर भए-नभएको निश्चित गरिन्छ।
के स्तन क्यान्सर पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
यदि स्तन क्यान्सर पहिलो वा दोस्रो चरण अर्थात् प्रारम्भिक अवस्थामै पत्ता लाग्यो र डाक्टरको सल्लाहमा पूर्ण उपचार गरियो भने यो रोग निको हुने सम्भावना निकै उच्च हुन्छ।
सन्दर्भ
- World Health Organization. "Breast Cancer." WHO Fact Sheet, 3 July 2026. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer
- "Factors associated with uptake of breast and cervical cancer screening among Nepalese women: Evidence from NDHS 2022." Available at: PMC10927089
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). "Breast Cancer | Breast Cancer Symptoms." Available at: medlineplus.gov/breastcancer.html
- Cleveland Clinic. "Breast Cancer: Symptoms, Causes & Diagnosis." Available at: my.clevelandclinic.org/health/diseases/3986-breast-cancer