पाठेघरको मुखको क्यान्सर के हो?
पाठेघरको मुखको क्यान्सर [Cervical Cancer] लगभग सबै केसमा दीर्घकालीन HPV (Human Papillomavirus) संक्रमणका कारण हुन्छ। विश्वभर यो महिलाहरूमा पाँचौं सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — २०२४ मा ६,०४,००० नयाँ केस र २,८०,००० मृत्यु भएका थिए, जसमध्ये अधिकांश कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा।
पाठेघरको मुख [Cervix] महिलाको प्रजनन प्रणालीको तल्लो र साँघुरो भाग हो, जसले पाठेघरको मुख्य भागलाई योनिमार्ग [Vagina] सँग जोड्ने काम गर्छ। जब यस भागका स्वस्थ कोषहरूमा असामान्य परिवर्तन आउँछ र तिनीहरू अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थाल्छन्, तब त्यहाँ क्यान्सरको विकास हुन्छ। यो प्रक्रिया एकैदिनमा वा अचानक हुँदैन; सामान्य कोषहरूमा प्रि-क्यान्सर [Pre-cancerous changes] हुँदै पूर्ण क्यान्सर बन्न सामान्यतया धेरै वर्ष लाग्ने गर्छ। त्यसैले समयमै जाँच गराएमा क्यान्सर हुनुभन्दा अगावै कोषहरूको असामान्य अवस्था पत्ता लगाएर पूर्ण रूपमा उपचार गर्न सकिन्छ।
नेपालमा किन यो विशेष महत्त्वपूर्ण छ
पाठेघरको मुखको क्यान्सर नेपालको सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — कुल क्यान्सर भारको करिब १९%। नेपालमा यसको दर प्रति १,००,००० महिलामा १६.४ छ, जुन WHO को लक्ष्य (प्रति १,००,००० मा ४) भन्दा झण्डै ४ गुणा बढी हो। तर स्क्रिनिङको दर जम्मा ११.४% मात्र छ — यसैले धेरै केस ढिलो पत्ता लाग्छन्।
Pathegharko mukhko cancer kina hunxa? (कारण र जोखिमका कारकहरू)
यस रोगको मुख्य कारण उच्च जोखिमयुक्त ह्युमन प्यापिलोमाभाइरस [High-risk HPV] को लामो समयसम्म रहने संक्रमण हो। यो भाइरस मुख्यतया यौन सम्पर्कको माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्ने गर्छ। यौनिक रूपमा सक्रिय अधिकांश व्यक्तिहरूमा जीवनको कुनै न कुनै मोडमा यो भाइरसको संक्रमण हुन सक्छ, तर शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताले प्रायः आफैं यसलाई नष्ट गर्छ। यद्यपि, केही महिलाहरूमा यो भाइरस वर्षौंसम्म रहिरहन्छ र पाठेघरको मुखका कोषहरूलाई बिस्तारै क्यान्सरमा परिणत गर्छ। यसका प्रमुख जोखिम कारकहरू [Risk Factors] यस प्रकार छन्:
- कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता [Weakened Immune System]: एचआईभी [HIV] संक्रमित व्यक्ति वा अन्य कारणले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर भएका महिलामा भाइरससँग लड्ने क्षमता कम हुन्छ।
- धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन: चुरोट वा सुर्ती सेवन गर्ने महिलाहरूमा पाठेघरको मुखको क्यान्सर हुने सम्भावना नखानेको तुलनामा निकै बढी हुन्छ।
- सानो उमेरमा यौन सम्पर्क र विवाह: किशोरावस्थामै यौन गतिविधि सुरु हुँदा अपरिपक्व कोषहरूमा भाइरसको असर छिटो पर्न सक्छ।
- अन्य यौन रोगहरूको संक्रमण: क्ल्यामिडिया [Chlamydia] वा अन्य यौनजन्य संक्रमणहरू [STIs] हुनुले पनि जोखिम बढाउँछ।
- असुरक्षित यौन व्यवहार: एकभन्दा बढी यौन साझेदार हुनु वा असुरक्षित यौन सम्पर्क राख्नाले भाइरस सर्ने जोखिम उच्च हुन्छ।
- धेरै पटक गर्भधारण: बारम्बार बच्चा जन्माएका महिलाहरूमा पनि यसको जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी पाइएको छ।
लक्षणहरू (प्रारम्भिक अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन)
- असामान्य रगत बग्नु (महिनावारी बीचमा, रजोनिवृत्तिपछि, वा यौन सम्पर्कपछि)
- योनि स्राव बढ्नु वा दुर्गन्धित हुनु
- श्रोणि, ढाड वा खुट्टामा दुखाइ
- अस्पष्ट तौल घट्नु र थकान
- खुट्टा सुन्निनु
- यौन सम्पर्क गर्दा अत्यधिक पीडा वा असहज महसुस हुनु [Dyspareunia]
- योनिबाट पानी जस्तो पातलो वा रगत मिसिएको फोहोर पानी बग्नु
- महिनावारी हुँदा पहिलेको भन्दा धेरै रगत बग्नु वा लामो समयसम्म रगत नरोकिनु
- रोग छिप्पिएको अवस्थामा पिसाब फेर्न वा दिसा गर्न गाह्रो हुनु र पिसाबमा रगत देखिनु
प्रि-क्यान्सर अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन — त्यसैले नियमित स्क्रिनिङ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
रोकथाम
HPV खोप: ९-१४ वर्षका किशोरीहरूलाई यौन सक्रिय हुनुअघि दिनु सिफारिस गरिन्छ (विस्तृत जानकारीका लागि हाम्रो HPV खोप बारेको लेख हेर्नुहोस्)। स्क्रिनिङ: ३० वर्षदेखि हरेक ५-१० वर्षमा गराउनु सिफारिस गरिन्छ। धूम्रपान नगर्ने र कन्डम प्रयोगले पनि जोखिम कम गर्छ।
स्क्रिनिङ विधिहरू (नेपालमा उपलब्ध)
- Pap Smear — पाठेघरको मुखबाट कोषिका लिएर असामान्यता जाँच्ने विधि
- HPV Test — HPV भाइरस उपस्थित छ कि जाँच गर्ने
- VIA (Visual Inspection with Acetic Acid) — कम-स्रोत भएका स्वास्थ्य संस्थाहरूमा प्रयोग हुने सस्तो विधि
Cervical cancer huda k garne? (आफूले ध्यान दिनुपर्ने कुरा र उपचार)
यदि स्क्रिनिङ जाँचमा पाठेघरको मुखमा कोषहरूको असामान्य वृद्धि [Precancerous lesions] वा क्यान्सर देखियो भने आत्तिनु हुँदैन। प्रारम्भिक चरणमै पत्ता लागेको समस्यालाई सामान्य प्रक्रियाबाटै पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ। घरमा वा व्यक्तिगत स्तरमा निम्न कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- घरेलु औषधिको भर नपर्ने: असामान्य रक्तस्राव वा सेतो पानी बग्ने समस्या हुँदा जडीबुटी वा अप्रमाणित घरेलु उपचारमा समय खेर फाल्नु हुँदैन र डाक्टरको सल्लाहमा मात्र औषधि वा उपचार विधि अपनाउनुपर्छ।
- सरसफाइ र आराम: यौनाङ्गको बाहिरी सरसफाइमा ध्यान दिने, तर योनिभित्र साबुन वा केमिकलयुक्त झोल [Vaginal douching] प्रयोग नगर्ने।
- पौष्टिक आहार र धुम्रपान त्याग: शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउन हरियो सागपात, फलफूल र प्रोटिनयुक्त खाना खाने तथा चुरोट र मदिरा पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने।
- चिकित्सकीय उपचार: रोगको अवस्था हेरी स्त्रीरोग तथा क्यान्सर विशेषज्ञले कोष नष्ट गर्ने सामान्य उपचार, शल्यक्रिया [Surgery], विकिरण विधि [Radiotherapy] वा केमोथेरापी [Chemotherapy] को सल्लाह दिन सक्छन्, जसलाई नियमित रूपमा पूरा गर्नुपर्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- महिनावारीबाहेकको समयमा वा यौन सम्पर्कपछि योनिबाट रगत बगेमा।
- असामान्य योनि स्राव वा दुर्गन्ध आएमा।
- पेल्भिक दुखाइ लगातार रहेमा — Pap Smear जाँच नगराएको भए ढिलो नगरी गराउनुहोस्।
आकस्मिक चेतावनी संकेतहरू [Emergency Warning Signs]: यदि योनिबाट अत्यधिक मात्रामा रगत बगेर कपडा छिटो-छिटो भिज्ने अवस्था आएमा, रिंगटा लागेर बेहोस हुन खोजेमा, असह्य तल्लो पेट वा ढाडको दुखाइ भएमा, वा पिसाब पूर्ण रूपमा बन्द भएमा यो गम्भीर आकस्मिक अवस्था हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा तुरुन्तै नजिकैको अस्पतालको आकस्मिक कक्ष [Emergency] मा जानुहोस् वा एम्बुलेन्सका लागि 102 मा फोन गर्नुहोस्।
भ्रम र यथार्थ [Myths vs Facts]
- भ्रम: मलाई कुनै दुखाइ वा लक्षण छैन, त्यसैले मैले पाठेघरको मुखको जाँच गराउनु पर्दैन।
यथार्थ: प्रि-क्यान्सर र सुरुको क्यान्सरमा कुनै लक्षण देखिँदैन। स्वस्थ महसुस हुँदाहुँदै पनि नियमित स्क्रिनिङ गराउनु नै रोगबाट बच्ने एकमात्र भरपर्दो उपाय हो। - भ्रम: पाठेघरको मुखको क्यान्सर वंशाणुगत कारणले मात्र हुन्छ।
यथार्थ: यो क्यान्सर मुख्यतया वंशाणुगत नभई दीर्घकालीन HPV भाइरसको संक्रमणका कारण हुने गर्छ। - भ्रम: HPV खोप लगाएपछि जीवनभर स्क्रिनिङ जाँच गराउनु पर्दैन।
यथार्थ: खोपले अधिकांश उच्च जोखिमयुक्त भाइरसबाट बचाउँछ, तर सबै प्रकारका भाइरसबाट नबचाउने भएकाले खोप लगाएका महिलाले पनि उमेर पुगेपछि नियमित जाँच गराउनुपर्छ।
सन्दर्भ
- World Health Organization. "Cervical Cancer." WHO Fact Sheet, 3 July 2026. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
- "Nepal's Cancer Burden: A Systematic Review and Meta-Analysis." Available at: binaytara.org/cancernews
- "Factors associated with uptake of breast and cervical cancer screening among Nepalese women." Available at: PMC10927089
- NHS. "Symptoms of cervical cancer." Available at: nhs.uk/conditions/cervical-cancer/symptoms/
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). "Cervical Cancer | HPV | Human Papillomavirus." Available at: medlineplus.gov/cervicalcancer.html
- Cleveland Clinic. "Cervical Cancer: Causes, Symptoms, Diagnosis & Treatment." Available at: my.clevelandclinic.org/health/diseases/12216-cervical-cancer
- American Cancer Society. "Cervical Cancer Symptoms | Signs of Cervical Cancer | American Cancer Society." Available at: cancer.org/cancer/types/cervical-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html
थप प्रश्नहरू (FAQ)
प्र: गर्भाशय मुखको क्यान्सरको लक्षण के-के हुन्छन्?
उ: सुरुका (प्रि-क्यान्सर) अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन — त्यसैले नियमित स्क्रिनिङ महत्त्वपूर्ण छ। रोग बढेपछि देखिने लक्षणहरूमा पर्छन्: महिनावारी बीचमा/रजोनिवृत्तिपछि/यौन सम्पर्कपछि असामान्य रगत बग्नु, योनि स्राव बढ्नु वा दुर्गन्धित हुनु, श्रोणि/ढाड/खुट्टामा दुखाइ, अस्पष्ट तौल घट्नु र थकान, खुट्टा सुन्निनु।
प्र: Cervical cancer ka early symptoms k hun?
उ: धेरैजसो केसमा प्रारम्भिक/प्रि-क्यान्सर चरणमा कुनै लक्षण नै देखिँदैन — यही कारणले नियमित Pap Smear/HPV Test जस्ता स्क्रिनिङ आवश्यक हुन्छ (नेपालमा हाल स्क्रिनिङ दर जम्मा ११.४%)। लक्षण देखिन थालेपछि असामान्य रक्तस्राव, योनि स्राव, र श्रोणि दुखाइ जस्ता संकेत आउन सक्छन्।
प्र: गर्भाशय मुखको क्यान्सरबाट बच्न के गर्ने?
उ: HPV खोप (९-१४ वर्षका किशोरीहरूलाई यौन सक्रिय हुनुअघि), ३० वर्षदेखि हरेक ५-१० वर्षमा स्क्रिनिङ, धूम्रपान नगर्ने, कन्डम प्रयोग।
प्र: नेपालमा स्क्रिनिङ कसरी गरिन्छ?
उ: Pap Smear (कोषिका जाँच), HPV Test (भाइरस जाँच), VIA (कम-स्रोत संस्थामा प्रयोग हुने सस्तो विधि)।
Pap smear test garda dukhcha?
प्याप स्मेयर जाँच गर्दा सामान्यतया दुखाइ हुँदैन। पाठेघरको मुखबाट नरम ब्रसले कोषको नमुना लिँदा हल्का असहज महसुस हुन सक्छ, तर यो जाँच केही मिनेटमै सकिन्छ र निकै सुरक्षित हुन्छ।
Pathegharko mukhko cancer niko hunxa?
हजुर, यदि नियमित स्क्रिनिङ मार्फत प्रि-क्यान्सर वा प्रारम्भिक चरणमै यो रोग पत्ता लाग्यो भने डाक्टरको सल्लाहमा गरिने उपचारबाट यसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ।