चिकनगुनिया के हो? (What Is Chikungunya?)
चिकनगुनिया [Chikungunya] एडीज इजिप्टी [Aedes aegypti] र एडीज एल्बोपिक्टस [Aedes albopictus] मच्छरको टोकाइबाट सर्ने भाइरल संक्रमण हो — यी उही प्रजातिका मच्छरहरू हुन् जसले डेंगु पनि सार्छन्। संक्रमित मच्छरले टोकेको ४-८ दिनपछि (२-१२ दिनसम्म हुन सक्ने) लक्षणहरू देखा पर्छन्।
यो रोग निम्त्याउने भाइरस टोगाभिरिडे [Togaviridae] परिवार अन्तर्गतको अल्फाभाइरस [Alphavirus] हो। चिकनगुनिया शब्द अफ्रिकी भाषाको 'किमाकोन्डे' बाट आएको हो, जसको अर्थ 'दुखाइले कुप्रो पर्नु' भन्ने हुन्छ। गम्भीर जोर्नी दुखाइका कारण बिरामीको शरीर निहुरिने अवस्था आउने भएकाले यसलाई यो नाम दिइएको हो। यो रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सिधै श्वासप्रश्वास वा सामान्य स्पर्शबाट सर्दैन, तर भाइरस भएको बिरामीलाई लामखुट्टेले टोकेर अर्को स्वस्थ व्यक्तिलाई टोकेमा मात्र यो सर्ने गर्छ।
लक्षणहरू (Symptoms)
- तीव्र ज्वरो [Fever]
- गम्भीर जोर्नी दुखाइ [Severe Joint Pain] — यो चिकनगुनियाको सबैभन्दा विशिष्ट लक्षण हो, जुन धेरै दिन वा हप्तासम्म रहन सक्छ
- जोर्नी सुन्निने [Joint Swelling]
- मांसपेशी दुखाइ [Muscle Pain]
- टाउको दुखाइ [Headache]
- वाकवाकी [Nausea]
- थकान [Fatigue]
- छालामा दाग [Rash]
- आँखा रातो हुने वा पोल्ने [Conjunctivitis]
- ढाड दुख्ने र शरीरका साना-ठूला दुवैतिरका जोर्नीहरू (जस्तै: नाडी, औंला, गोलीगाँठो र घुँडा) एकैसाथ दुख्ने
अधिकांश बिरामीहरू एकदेखि दुई हप्ताभित्र पूर्ण रूपमा निको हुन्छन्। तर केही व्यक्तिहरूमा जोर्नीको दुखाइ महिनौं वा वर्षौंसम्म पनि रहिरहन सक्छ। विशेषगरी बिहान उठ्दा जोर्नीहरू अररो हुने र हलचल गर्न कठिन हुने समस्या लामो समयसम्म देखिन सक्छ।
कारण र जोखिमका कारकहरू (Causes and Risk Factors)
चिकनगुनिया सार्ने एडीज प्रजातिका लामखुट्टेहरू विशेषगरी दिउँसोको समयमा सक्रिय हुन्छन्। बिहान घाम झुल्केपछिको समय र साँझ घाम अस्ताउनुअघिको समयमा यिनीहरूले बढी टोक्ने गर्छन्। घरवरिपरि जमेको सफा पानीमा यी लामखुट्टेले फूल पार्ने र लार्भा हुर्काउने गर्छन्।
चिकनगुनियाको संक्रमण जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई हुन सक्छ, तर निम्न समूहका व्यक्तिहरूमा यो रोगले गम्भीर रूप लिने वा जटिलता निम्त्याउने जोखिम उच्च हुन्छ:
- नवजात शिशुहरू (संक्रमित आमाबाट जन्मने क्रममा वा जन्मेपछि लामखुट्टेले टोकेमा)
- वृद्धवृद्धाहरू (विशेषगरी ६५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू)
- उच्च रक्तचाप [High Blood Pressure], मधुमेह [Diabetes], वा मुटुसम्बन्धी दीर्घकालीन रोग भएका बिरामीहरू
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम भएका व्यक्तिहरू
चिकनगुनिया र डेंगुबीचको भिन्नता (Chikungunya vs Dengue)
चिकनगुनिया र डेंगुका लक्षणहरू धेरै मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, जसले गर्दा प्रयोगशाला परीक्षण नगरी सही पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ। मुख्य भिन्नता: चिकनगुनियामा जोर्नी दुखाइ अत्यन्त गम्भीर र लामो समयसम्म (हप्तौं-महिनौं) रहन सक्छ, जबकि डेंगुमा प्लेटलेट घट्ने र रक्तस्रावको खतरा बढी हुन्छ। दुवैको सही निदानका लागि रगत परीक्षण आवश्यक पर्छ।
रोगको पहिचानका लागि लक्षण सुरु भएको पहिलो हप्ताभित्र रगतको नमूना लिएर आरटी-पीसीआर [RT-PCR] परीक्षण गरिन्छ, जसले रगतमा भाइरसको उपस्थिति पत्ता लगाउँछ। यदि लक्षण देखिएको एक हप्ता कटिसकेको छ भने शरीरमा बनेको एन्टिबडी [Antibodies] जाँच गर्न एलाइजा [ELISA] परीक्षणको सहायता लिइन्छ।
उपचार (Treatment)
चिकनगुनियाको कुनै विशेष एन्टीभाइरल औषधि छैन। उपचारमा आराम, प्रशस्त तरल पदार्थ, र ज्वरो/दुखाइका लागि प्यारासिटामोल समावेश छ। ⚠ डेंगु पूर्ण रूपमा रद्द नभएसम्म आइबुप्रोफेन, एस्पिरिन जस्ता NSAID औषधि नलिनुहोस् — किनकि लक्षणले चिकनगुनिया देखिए पनि यो वास्तवमा डेंगु हुन सक्छ, र NSAID ले डेंगुमा रगत बग्ने जोखिम बढाउँछ।
Chikungunya huda gharelu upachar k garne? (घरमा के गर्ने?)
चिकनगुनियाको लक्षण देखिएमा वा पुष्टि भएमा घरमा निम्न तरिकाले हेरचाह गर्न सकिन्छ:
- पूर्ण आराम गर्ने: शरीरको कमजोरी हटाउन र जोर्नीहरूमा थप भार पर्न नदिन पर्याप्त मात्रामा ओछ्यानमा आराम गर्नुपर्छ।
- प्रशस्त झोलिलो पदार्थ पिउने: उच्च ज्वरोका कारण शरीरमा पानीको कमी [Dehydration] हुन नदिन जीवनजल, सफा पानी, दालको रस, ताजा फलफूलको जुस र सुप प्रशस्त मात्रामा पिउनुपर्छ।
- जोर्नीको सेकाइ: जोर्नी सुन्निएको र दुखेको ठाउँमा हल्का चिसो कपडाले सेक्दा दुखाइ कम हुन मद्दत पुग्छ।
- लामखुट्टेबाट जोगिने: बिरामी भएको पहिलो हप्तामा रगतमा भाइरसको मात्रा धेरै हुन्छ। यो समयमा बिरामीलाई अर्को लामखुट्टेले टोकेमा घरका अन्य सदस्यलाई पनि रोग सर्न सक्ने भएकाले बिरामीले दिउँसो सुत्दा पनि अनिवार्य रूपमा झुलको प्रयोग गर्नुपर्छ।
- डाक्टरको सल्लाहमा मात्र औषधि लिने: लामो समयसम्म जोर्नी दुखिरहेमा आफैं मेडिकलबाट दुखाइ कम गर्ने कडा औषधि वा स्टेरोइड [Steroids] किनेर खानु हुँदैन; केवल डाक्टरको सल्लाहमा मात्र उपयुक्त औषधि वा फिजियोथेरापी सुरु गर्नुपर्छ।
नेपालमा चिकनगुनिया (Chikungunya in Nepal)
२०२३ मा प्रकाशित एक अध्ययनले काठमाडौं र मध्य नेपालका जिल्लाहरूमा सङ्कलन गरिएका एडीज मच्छरका ५.७% नमूनामा चिकनगुनिया भाइरस फेला पारेको थियो — जसले नेपालमा यो भाइरस सार्ने मच्छर वास्तवमा उपस्थित रहेको पुष्टि गर्छ। हालसम्म नेपालमा ठूलो स्तरको चिकनगुनिया प्रकोपको पुष्टि भएको आधिकारिक तथ्याङ्क भेटिएको छैन, तर डेंगु सार्ने उही मच्छरले चिकनगुनिया पनि सार्न सक्ने भएकाले सावधानी अपनाउनु जरुरी छ।
रोकथाम (Prevention)
रोकथामका उपायहरू डेंगुसँग मिल्दाजुल्दा छन्: मच्छर प्रतिरोधी क्रिम प्रयोग, पूरा बाहुला लुगा लगाउने, घरमा पानी जम्न नदिने, र मच्छरदानी प्रयोग गर्ने।
यसका साथै लामखुट्टेको प्रजनन रोक्न हप्तामा कम्तीमा एकपटक घरको छत, कौसी, गमलाको प्लेट, कुलर, खाली बट्टा र पुरानो टायरमा जमेको पानी फाल्ने बानी बसाल्नुपर्छ। पानी जम्मा गरिराख्ने ट्याङ्की वा भाँडाहरूलाई लामखुट्टे छिर्न नसक्ने गरी कसिएर छोप्नुपर्छ र घरका झ्याल-ढोकामा जाली लगाउनु उपयुक्त हुन्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- तीव्र ज्वरोसँगै जोर्नी दुखाइ गम्भीर भई हिँड्न-डुल्न गाह्रो भएमा।
- जोर्नी दुखाइ हप्तौं वा महिनौंसम्म नसुध्रिएमा (दीर्घकालीन जटिलताको संकेत हुन सक्छ)।
- छालामा रगतको दाग, नाकबाट रगत बग्ने, वा असाध्यै कमजोरी महसुस भएमा — Dengue संग मिसिएको वा फरक गम्भीर अवस्था हुन सक्छ, तुरुन्तै जाँच गराउनुहोस्।
आकस्मिक चेतावनीका चिन्हहरू (Emergency Warning Signs)
कतिपय दुर्लभ अवस्थामा चिकनगुनियाले आँखा, मुटु वा स्नायु प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ। यदि बिरामीमा निम्न आकस्मिक लक्षणहरू देखा परेमा एकछिन पनि ढिला नगरी नजिकैको अस्पतालको आकस्मिक कक्ष (Emergency) मा लैजानुहोस् वा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्:
- उच्च ज्वरोसँगै बिरामी बेहोस हुने, बर्बराउने वा अत्यधिक अलमलमा पर्ने
- लगातार बान्ता भइरहने र मुखबाट कुनै पनि झोलिलो पदार्थ निल्न नसक्ने
- सास फेर्न गाह्रो हुने वा छातीमा तीव्र दुखाइ हुने
- आँखाको ज्योति धमिलो हुने वा आँखा असाध्यै दुख्ने
- पिसाबको मात्रा एकदमै कम हुने वा शरीरका अंगहरू चिसो हुँदै जाने
धेरै सोधिने प्रश्न (FAQ)
Chikungunya ko lakshan k k hun?
चिकनगुनियाका मुख्य लक्षणहरूमा एक्कासि उच्च ज्वरो आउनु र हातखुट्टाका जोर्नीहरूमा सहनै नसक्ने गरी दुखाइ हुनु पर्दछन्। यसका साथै जोर्नी सुन्निने, मांसपेशी दुख्ने, टाउको दुख्ने, थकान महसुस हुने र छालामा रातो दागहरू देखिने जस्ता लक्षणहरू पनि देखा पर्छन्।
Chikungunya ek manchhe bata arko ma sarcha ki sardaina?
यो रोग खोक्दा, हाछ्युँ गर्दा वा बिरामीलाई छुँदा एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सिधै सर्दैन। तर संक्रमित व्यक्तिलाई एडीज लामखुट्टेले टोकेर सोही लामखुट्टेले अर्को स्वस्थ व्यक्तिलाई टोकेमा भाइरस सर्छ।
Chikungunya ko jorni dukhai kati samaya samma rahanchha?
धेरैजसो बिरामीमा जोर्नीको दुखाइ एकदेखि दुई हप्तामा कम हुँदै जान्छ। तर केही व्यक्तिहरूमा भने यो दुखाइ र जोर्नीको अररोपन महिनौं वा कहिलेकाहीँ वर्षौंसम्म पनि रहिरहन सक्छ।
के एकपटक चिकनगुनिया भएपछि फेरि हुन सक्छ?
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, एकपटक चिकनगुनियाको संक्रमण भइसकेपछि शरीरमा यसविरुद्ध जीवनभरका लागि रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास हुने सम्भावना रहन्छ, जसले गर्दा सोही व्यक्तिलाई भविष्यमा फेरि यो रोग लाग्ने सम्भावना अत्यन्तै न्यून हुन्छ।
गर्भवती महिलालाई चिकनगुनिया भएमा के गर्ने?
सामान्यतया गर्भावस्थामा पेटभित्रको शिशुमा यो भाइरस सर्दैन, तर सुत्केरी हुने समयको आसपासमा आमालाई संक्रमण भएमा नवजात शिशुमा रोग सर्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले गर्भवती महिलामा ज्वरो वा जोर्नी दुख्ने लक्षण देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरको सल्लाहमा जाँच र उपचार गराउनुपर्छ।
सन्दर्भ
- World Health Organization. "Chikungunya." WHO Fact Sheet, 14 April 2025. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya
- "Detection of Dengue and Chikungunya Viruses in Mosquitoes from Nepal." PubMed, 2023. Available at: PubMed 40425005
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). "Chikungunya: MedlinePlus." Available at: medlineplus.gov/chikungunya.html