छोटो उत्तर: मुख तितो वा अमिलो हुनुको सामान्य कारण पेटको अम्ल माथि आउनु (एसिडिटी/रिफ्लक्स), मुख सुक्नु, रुघाखोकी, फ्लु वा साइनस, र गिजा सुन्निनु हो। केही औषधि, धेरै धुम्रपान र भिटामिन B12 वा जिंकको कमीले पनि स्वाद बिग्रन सक्छ। रुघा-फ्लुका कारण भएको स्वाद बिरामी निको भएपछि फर्कन्छ, तर स्वाद नफर्किए वा अरू लक्षण साथमा देखिए डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।
स्वाद कसरी थाहा हुन्छ, र मुख तितो किन लाग्छ?
जिब्रो, तालु र घाँटीको भित्री भागमा स्वाद थाहा पाउने साना कोषहरू हुन्छन्। तिनले गुलियो, अमिलो, तितो, नुनिलो र उमामी (मासुको झोलजस्तो स्वाद) चिन्छन् र स्नायुमार्फत मस्तिष्कमा सन्देश पठाउँछन्। खानाको पूरा स्वादमा गन्धको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ, त्यसैले नाक बन्द हुँदा खाना फिका लाग्छ। मुखमा केही नभए पनि लामो समयसम्म नराम्रो, तितो, नुनिलो वा धातुजस्तो स्वाद रहिरहनुलाई स्वादको गडबडी भनिन्छ। यो धेरैजसो अवस्थामा कुनै अर्को समस्याको लक्षण हो, आफैँमा छुट्टै रोग होइन। त्यसैले मुख तितो हुने कारण पत्ता लगाउँदा यो कहिले सुरु भयो, बिहान मात्र हुन्छ कि दिनभरि, र साथमा अरू के लक्षण छन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कारणहरू (Mukh tito hune karan)
| कारण | साथमा देखिने संकेत | थप पढ्नुहोस् |
|---|---|---|
| एसिडिटी / एसिड रिफ्लक्स | छाती पोल्ने, खाना वा तितो-अमिलो पानी मुखमा फर्कने, खाएपछि, पल्टिँदा वा निहुरिँदा बढ्ने | ग्यास्ट्रिक समस्या, GERD र घाँटी |
| मुख सुक्नु | थुक कम; पानी कम पिउनु, औषधि, नाक बन्द भएर राति मुख खोलेर सुत्नु | मुख सुक्ने समस्या |
| रुघाखोकी, फ्लु, साइनस | नाक बन्द, ज्वरो | साइनस, मौसमी फ्लु |
| गिजा सुन्निनु (जिन्जिभाइटिस) | गिजा सुन्निएको वा रातो | मुखमा घाउ |
| धेरै धुम्रपान | चुरोट, बिँडी, पाइप | — |
| केही औषधि | नयाँ औषधि सुरु गरेपछि स्वाद फेरिनु (जस्तै क्लारिथ्रोमाइसिन, रिफाम्पिसिन, थाइराइडका औषधि, लिथियम, क्याप्टोप्रिल, क्यान्सरका केही औषधि) | — |
| भिटामिन B12 वा जिंकको कमी | — | — |
| उमेर | ६० वर्षपछि स्वाद थाहा पाउने क्षमता प्रायः घट्छ | — |
मुख्य कारणहरू अलि विस्तारमा
- एसिड रिफ्लक्स: पेटको अम्ल घाँटीतिर फर्कंदा छातीको बीचमा पोल्ने र मुखमा अप्रिय अमिलो स्वाद आउने हुन्छ। कसैलाई बारम्बार खोकी वा बाडुली लाग्ने, स्वर धोद्रो हुने, सास गन्हाउने, पेट फुल्ने र वाक्वाक्की लाग्ने पनि हुन्छ। कफी, मदिरा, चकलेट, टमाटर, चिल्लो वा पिरो खाना, धुम्रपान, तौल बढी हुनु, गर्भावस्था र तनावले यसलाई बढाउन सक्छन्।
- मुख सुक्नु: थुकले मुख सफा राख्छ र स्वाद चिन्न मद्दत गर्छ। पानी कम पिउँदा, धेरै पसिना आउँदा, केही औषधिले, चिन्ताले, वा नाक बन्द भएर मुख खोलेर सुत्दा मुख सुक्छ र स्वाद नराम्रो लाग्छ। लामो समयसम्म नजाने मुख सुक्ने समस्या मधुमेहजस्ता रोगसँग पनि जोडिएको हुन सक्छ।
- दाँत र गिजाको समस्या: मुखको सरसफाइ कमजोर हुँदा गिजा रातो, सुन्निएको र ब्रस गर्दा रगत आउने हुन सक्छ। यसले मुखमा नराम्रो स्वाद र सास गन्हाउने समस्या ल्याउँछ। यस्तो भए दन्त चिकित्सकलाई देखाउनुहोस्।
- संक्रमण र एलर्जी: रुघा, फ्लु, साइनस, घाँटीको संक्रमण र कानको संक्रमणले पनि स्वाद बिगार्न सक्छन्। यी अवस्था निको भएपछि स्वाद प्रायः फर्कन्छ।
- औषधि: केही एन्टिबायोटिक, एलर्जीका केही औषधि लगायत धेरै औषधिले स्वाद फेर्न सक्छन्।
घरमा के गर्ने
- मुख र दाँत नियमित सफा राख्नुहोस्; पानी प्रशस्त पिउनुहोस्।
- एसिडिटी छ भने: सुत्नुभन्दा ३–४ घण्टाअघि खाना नखानुहोस्, चिल्लो-पिरो र गरिष्ठ खाना र मदिरा घटाउनुहोस्, कम्मरमा कस्सिएको लुगा नलगाउनुहोस्।
- धुम्रपान छोड्नुहोस्।
- रुघा वा फ्लुका कारण भएको तितोपन बिरामी निको भएपछि सामान्यतया हराउँछ।
- कुनै औषधि सुरु गरेपछि तितो भएको लाग्छ भने डाक्टरसँग नसोधी औषधि नरोक्नुहोस्।
- एसिडिटीका लागि फार्मासिस्टले एन्टासिड सिफारिस गर्न सक्छन्; यसले छोटो समयका लागि मात्र मद्दत गर्छ, लामो समय नियमित खानु हुँदैन।
- एकैपटक धेरै खानुको सट्टा थोरै-थोरै गरी बारम्बार खानुहोस्। राति अम्ल माथि आउँछ भने खाटको टाउकोतिरको भाग अलिकति अग्लो पार्नुहोस्; थप सिरानी थुपार्दा भने पेटमा दबाब बढेर झन् बिग्रन सक्छ।
- मुख सुक्छ भने दिनभरि घुट्की-घुट्की चिसो पानी पिउनुहोस्, चिनी नभएको चुइङगम चपाउनुहोस्, र धेरै चिया-कफी, मदिरा, अमिलो, पिरो, नुनिलो वा गुलियो खाना कम गर्नुहोस्।
- दाँत दिनमा दुई पटक माझ्नुहोस्; माउथवास प्रयोग गर्नुहुन्छ भने मदिरा (अल्कोहल) नभएको छान्नुहोस्।
कहिले डाक्टरकहाँ जाने
तल कुनै पनि भए ढिला नगरी डाक्टरलाई देखाउनुहोस्:
- निल्न गाह्रो हुने वा खाना घाँटीमा अड्किने
- कारणबिना तौल घट्नु
- बारम्बार बान्ता, वा बान्ता/दिसामा रगत
- पेटमा गाँठो जस्तो महसुस हुनु
- आँखाको सेतो भाग वा छाला पहेँलो हुनु (छिट्टै — कलेजोको समस्या हुन सक्छ)
- जीवनशैली परिवर्तन र फार्मेसीको औषधिले पनि नसुध्रिनु, वा प्रायः हरेक दिन एसिडिटी हुनु
- स्वाद नफर्किनु, वा साथमा अरू लक्षण देखिनु
- गिजा धेरै दुख्ने, सुन्निने, दाँत हल्लिने, वा मुखमा घाउ, रातो दाग वा गाँठो देखिनु (दन्त चिकित्सक)
- मुख सुक्ने समस्याले बोल्न वा खान गाह्रो हुनु, साथमा धेरै पिसाब लाग्ने वा आँखा सुक्ने हुनु
डाक्टरले मुख, दाँत, नाक, कान र घाँटी जाँच्न सक्छन्, र तपाईंले खाइरहेका औषधि, धुम्रपान, हालै लागेको रुघा वा चोट, र टुथपेस्ट वा माउथवास फेरेको छ कि छैन भनेर सोध्न सक्छन्। कारण पत्ता लागेपछि त्यही कारणको उपचार गर्दा स्वाद प्रायः सुध्रिन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
Mukh tito kina hunxa?
सबैभन्दा सामान्य कारण एसिड रिफ्लक्स, मुख सुक्नु, रुघा-फ्लु वा साइनस, गिजाको समस्या र केही औषधि हुन्। धुम्रपान र भिटामिन B12 वा जिंकको कमीले पनि स्वाद बिगार्न सक्छ।
Mukh tito kina hunxa bihana?
राति सुतेको बेला अम्ल माथि आउनु (रिफ्लक्स पल्टिँदा बढ्छ) र नाक बन्द भएर मुख खोलेर सुत्दा मुख सुक्नु सम्भावित कारण हुन्। सुत्नुअघि ३–४ घण्टा नखाने गर्नुहोस्।
Gastric le mukh tito hunxa?
हुन्छ। एसिड रिफ्लक्समा मुखमा अमिलो स्वाद आउँछ, र अपचमा तितो पानी मुखमा फर्कन सक्छ; साथमा छाती पोल्ने हुन सक्छ। विस्तृत जानकारी ग्यास्ट्रिक समस्या मा छ।
Jworo aaye pachi mukh tito kina hunxa?
रुघा, फ्लु र अन्य भाइरल संक्रमणले स्वाद बिगार्न सक्छ। बिरामी निको भएपछि स्वाद सामान्यतया फर्कन्छ।
Antibiotic khada mukh tito hunxa?
केही एन्टिबायोटिक (जस्तै क्लारिथ्रोमाइसिन) लगायत केही औषधिले स्वाद फेर्न सक्छन्। औषधि आफैँ बन्द नगर्नुहोस्; डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस्।
Mukh tito hunu kun vitamin ko kami ho?
भिटामिन B12 वा जिंकको कमीले स्वादमा गडबडी गर्न सक्छ। तर यो धेरै सम्भावनामध्ये एक हो — आफैँ औषधि सुरु गर्नुअघि डाक्टरसँग जाँच गराउनुहोस्।
Mukh tito hatauna ke garne?
मुख सफा राख्ने, पानी पिउने, धुम्रपान छोड्ने र एसिडिटी बढाउने खाना घटाउने। स्वाद नफर्किए वा माथिका खतराका संकेत भए डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।
स्रोतहरू
- NHS — Heartburn and acid reflux: https://www.nhs.uk/conditions/heartburn-and-acid-reflux/
- NHS — Indigestion: https://www.nhs.uk/conditions/indigestion/
- MedlinePlus — Taste - impaired: https://medlineplus.gov/ency/article/003050.htm
- NIDCD (NIH) — Taste disorders: https://www.nidcd.nih.gov/health/taste-disorders
- NHS — Dry mouth: https://www.nhs.uk/conditions/dry-mouth/
- NHS — Gum disease: https://www.nhs.uk/conditions/gum-disease/
- NHS — Jaundice: https://www.nhs.uk/conditions/jaundice/
यो लेख सामान्य जानकारीका लागि हो, डाक्टरको परामर्शको विकल्प होइन।