youn tatha prajanan anga [Reproductive Organs]

youn tatha prajanan anga [Reproductive Organs]

Medical review: Reviewed by Dr Roshan Basnet, MBBS, NMC 11251. Last reviewed 2026-10-31.

आफ्नै शरीरको बनावट बुझ्नु स्वास्थ्यको पहिलो पाइलो हो। धेरैलाई यी अंगका नाम र काम ठ्याक्कै थाहा हुँदैन, किनभने स्कूलमा पनि यसबारे खुलेर पढाइँदैन। यो लेखले पुरुष र महिला प्रजनन अंगहरूको बनावट सोझो भाषामा बुझाउँछ।

यौन तथा प्रजनन प्रणाली [Reproductive System] मानव शरीरको एक अत्यन्तै संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण भाग हो। यसको मुख्य काम सन्तान उत्पादन गर्नु [Reproduction], यौन हर्मोनहरू [Sex Hormones] बनाउनु र यौन कार्यमा सघाउनु हो। किशोरावस्था [Puberty] सुरु भएसँगै मस्तिष्कबाट निस्कने संकेतले यी अंगहरूलाई सक्रिय बनाउँछ र शरीरमा विभिन्न शारीरिक तथा भावनात्मक परिवर्तनहरू देखा पर्छन्। यी अंगहरूलाई बाहिरी र भित्री गरी दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ।

पुरुष प्रजनन अंग

पुरुषको प्रजनन प्रणालीका केही भाग शरीरको बाहिर देखिन्छन् भने केही भाग शरीरभित्र (पेल्भिसमा) रहेका हुन्छन्। यिनीहरूले आपसमा मिलेर शुक्रकीट उत्पादन गर्ने र त्यसलाई बाहिर पुर्‍याउने काम गर्छन्।

  • लिङ्ग (Penis): पिसाब र वीर्य दुवै बाहिर निकाल्ने अंग।
  • अण्डकोष थैली (Scrotum): अण्डकोष राखिने छालाको थैली, जुन शरीर बाहिर झुण्डिएको हुन्छ किनकि शुक्रकीट उत्पादनका लागि शरीरको सामान्य तापक्रमभन्दा अलि चिसो वातावरण चाहिन्छ।
  • अण्डकोष (Testicles): शुक्रकीट (Sperm) र पुरुष हर्मोन Testosterone उत्पादन गर्ने अंग।
  • Epididymis: अण्डकोषमाथि रहेको डोरी-जस्तो संरचना, जहाँ शुक्रकीट परिपक्व हुन्छ।
  • भास डेफरेन्स [Vas Deferens]: यो एक लामो र पातलो नली हो, जसले परिपक्व भएको शुक्रकीटलाई एपिडिडिमिसबाट मूत्रनली [Urethra] तर्फ लैजान्छ।
  • प्रोस्टेट ग्रन्थि [Prostate Gland] र सेमिनल भेसिकल्स [Seminal Vesicles]: यी भित्री ग्रन्थिहरूले विशेष तरल पदार्थ उत्पादन गर्छन्। यो तरल पदार्थ शुक्रकीटसँग मिसिएर वीर्य [Semen] बन्छ, जसले शुक्रकीटलाई पोषण र सुरक्षा दिन्छ।
  • मूत्रनली [Urethra]: लिङ्गको भित्रपट्टि रहेको यो नलीबाट पिसाब र वीर्य दुवै शरीर बाहिर निस्कन्छन्, तर शरीरको प्राकृतिक बनावटका कारण यी दुई एकैपटक बाहिर आउँदैनन्।

महिला प्रजनन अंग

महिलाको प्रजनन प्रणाली मुख्यतया शरीरको तल्लो पेट वा पेल्भिक [Pelvic] भागभित्र सुरक्षित रहेको हुन्छ। यसले डिम्ब (अण्डा) उत्पादन गर्ने, निषेचन [Fertilization] गराउने र गर्भमा शिशु हुर्काउने काम गर्छ।

  • भल्भा (Vulva): महिलाको बाहिरी जननांगको समग्र नाम — यसमा Labia (त्वचाको तह), र Clitoris पर्छन्।
  • Clitoris: भल्भाको माथिल्लो भागमा रहेको सानो, संवेदनशील अंग।
  • योनि (Vagina): भल्भादेखि पाठेघरसम्म जोड्ने नली, जहाँबाट महिनावारीको रगत बाहिर आउँछ र बच्चा जन्मन्छ।
  • पाठेघरको मुख (Cervix): योनि र पाठेघरबीचको साँघुरो जोड्ने भाग — यसैबाट हुँदै शुक्रकीट पाठेघरभित्र पस्छ।
  • पाठेघर (Uterus/Womb): गर्भधारण भएमा भ्रूण विकसित हुने अंग।
  • अण्डाशय (Ovaries): महिला हर्मोन (Estrogen, Progesterone) र अण्डा (Egg) उत्पादन गर्ने दुई अंग।
  • डिम्बवाहिनी नली [Fallopian Tubes]: पाठेघरको माथिल्लो दुई कुनाबाट अण्डाशयसम्म जोडिएका दुईवटा पातला नलीहरू हुन्। प्रत्येक महिना अण्डाशयबाट निस्केको अण्डा यही नली हुँदै पाठेघरतिर जान्छ र सामान्यतया यही नलीभित्र शुक्रकीट र अण्डाको मिलन हुन्छ।

यो जान्नुको महत्त्व

आफ्नो शरीरको सही नाम र काम थाहा हुनु भनेको लाजको विषय होइन — यसले आफूलाई केही असामान्य भएमा चिन्न, डाक्टरसँग स्पष्ट रूपमा कुरा गर्न, र आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मा लिन सजिलो बनाउँछ।

prajanan anga ko samasya Ra lakshan k k hun?

प्रजनन अंगहरूमा संक्रमण [Infection], हर्मोनको गडबडी वा चोटपटकका कारण विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरू आउन सक्छन्। असुरक्षित यौन सम्पर्क, सरसफाइको कमी वा अन्य शारीरिक रोगहरूले जोखिम बढाउँछन्। यस्ता समस्या हुँदा तलका लक्षणहरू देखिन सक्छन्:

  • तल्लो पेट वा कम्मरमा लगातार वा महिनावारी बाहेकको समयमा दुखाइ हुनु।
  • महिलामा महिनावारी अनियमित हुनु, अत्यधिक रगत बग्नु वा दुई महिनावारीको बीचमा रगत देखिनु।
  • पुरुषको अण्डकोष सुन्निनु, भारी महसुस हुनु वा छाम्दा गाँठो जस्तो भेटिनु।
  • यौन सम्पर्क गर्दा असह्य पीडा हुनु वा रगत देखिनु।
  • जननांग वरिपरि रातो दाग, फोका, मुसा [Warts] वा घाउहरू आउनु।

यौन तथा प्रजनन अंगको हेरचाह र रोकथाम: घरमा के गर्ने?

प्रजनन अंगहरूलाई स्वस्थ राख्न र संक्रमणबाट जोगाउन दैनिक जीवनमा निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

  • सही सरसफाइ: बाहिरी जननांगलाई दैनिक सफा मनतातो पानीले धुने बानी बसाल्नुपर्छ। महिलाले योनिको भित्री भाग साबुन वा केमिकलले पखाल्नु [Douching] हुँदैन, किनकि योनिको आफ्नै प्राकृतिक सफाइ प्रणाली हुन्छ र केमिकलले त्यहाँका फाइदाजनक कीटाणुलाई नष्ट गर्छ।
  • सूतीको भित्री वस्त्र: हावा पास हुने खुकुलो सूतीको भित्री लुगा [Cotton Underwear] लगाउने र पसिना वा चिसो भएमा तुरुन्तै फेर्ने गर्नुपर्छ। पुरुषले पनि धेरै कसिलो लुगा लगाउँदा अण्डकोषको तापक्रम बढ्न सक्छ।
  • महिनावारी स्वच्छता: महिनावारीको समयमा सफा प्याड वा कप प्रयोग गर्ने र समय-समयमा परिवर्तन गर्ने गर्नुपर्छ।
  • सुरक्षित व्यवहार: यौनजन्य संक्रमण [Sexually Transmitted Infections] बाट बच्न कन्डमको सही प्रयोग गर्नु अत्यन्त जरुरी छ।

कहिले डाक्टर भेट्ने?

  • जननांगमा असामान्य दुखाइ, चिलाउने, वा घाउ देखिएमा।
  • योनि वा लिङ्गबाट असामान्य स्राव वा दुर्गन्ध आएमा।
  • पिसाब गर्दा दुख्ने वा जलेको जस्तो महसुस भएमा।
  • माथिका अंगहरूको सामान्य काममा कुनै असामान्य परिवर्तन देखिएमा ढिलो नगरी डाक्टरलाई भेट्नु राम्रो हुन्छ — यसमा लाज मान्नुपर्दैन।
  • अण्डकोषमा कुनै प्रकारको गाँठो वा आकारमा परिवर्तन देखिएमा वा निसन्तानपनको समस्या भएमा डाक्टरको सल्लाहमा जाँच गराउनुपर्छ।

आकस्मिक अवस्थाका लक्षणहरू [Emergency Warning Signs]

केही लक्षणहरूले गम्भीर स्वास्थ्य संकटको संकेत गर्छन्। तलका मध्ये कुनै पनि अवस्था देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पतालको इमर्जेन्सीमा जानुहोस् वा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्:

  • पुरुषको अण्डकोषमा अचानक र सहनै नसक्ने गरी तीव्र दुखाइ हुनु र सुन्निनु (यो अण्डकोष बटारिएको अवस्था [Testicular Torsion] हुन सक्छ, जसमा तुरुन्त उपचार आवश्यक पर्छ)।
  • गर्भावस्थामा वा महिनावारी रोकिएको अवस्थामा तल्लो पेटको एकातिर अचानक चर्को दुखाइ हुनु र रिंगटा लाग्नु वा बेहोस हुनु (यो पाठेघर बाहिरको गर्भ [Ectopic Pregnancy] को संकेत हुन सक्छ)।
  • योनिबाट अत्यधिक मात्रामा रगत बग्नु र शरीर कमजोर हुँदै जानु।
  • जननांगमा गम्भीर चोटपटक लाग्नु वा पिसाब पूर्ण रूपमा रोकिनु।

भ्रम र यथार्थ [Myths vs Facts]

  • भ्रम: भल्भा र योनि एउटै अंग हुन्।
    यथार्थ: भल्भा बाहिर देखिने सम्पूर्ण भाग हो भने योनि शरीरभित्र पाठेघरसम्म जाने लचकदार नली मात्र हो।
  • भ्रम: योनि सफा राख्न भित्रसम्म सुगन्धित साबुन वा लिक्विड प्रयोग गर्नुपर्छ।
    यथार्थ: योनिको भित्री भाग आफैँ सफा हुन्छ। भित्र साबुन हाल्दा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिएर उल्टै संक्रमणको जोखिम बढ्छ।
  • भ्रम: प्रजनन समस्या महिलामा मात्र हुन्छ।
    यथार्थ: प्रजनन वा सन्तान उत्पादन सम्बन्धी समस्या पुरुष र महिला दुवैमा बराबर हुन सक्छ, त्यसैले दुवैको स्वास्थ्य उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

धेरै सोधिने प्रश्न (FAQ)

Yoni bata seto pani bagnu samanya ho?

महिलाको योनिबाट हल्का सेतो वा पारदर्शी र गन्धरहित तरल पदार्थ निस्कनु पूर्ण रूपमा सामान्य प्रक्रिया हो। यसले योनिलाई सफा र ओसिलो राख्न मद्दत गर्छ। तर यदि स्राव बाक्लो दही जस्तो भएमा, पहेँलो वा हरियो देखिएमा, नराम्रो गन्ध आएमा वा चिलाएमा संक्रमण हुन सक्ने भएकाले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।

Andakosh kina sharir bahira jhundiyeko hunxa?

स्वस्थ शुक्रकीट उत्पादन हुनका लागि शरीरको भित्री तापक्रमभन्दा अलि कम तापक्रम आवश्यक पर्छ। त्यसैले प्रकृतिले नै अण्डकोषलाई तापक्रम सन्तुलनमा राख्न शरीर बाहिरको छालाको थैलीमा राखेको हुन्छ।

Kishorawastha ma prajanan angama k kasto badlab aauxa?

किशोरावस्थामा हर्मोनको प्रभावले प्रजनन अंगहरूको विकास तीव्र हुन्छ। केटाहरूमा लिङ्ग र अण्डकोषको आकार बढ्ने तथा शुक्रकीट बन्न थाल्ने हुन्छ भने केटीहरूमा स्तनको विकास हुने र अण्डाशयबाट अण्डा निस्किएर महिनावारी सुरु हुने प्रक्रिया हुन्छ।

Yoni ra pisab pherne dulo eउटai hunxa?

हुँदैन, महिलाको शरीरमा यी दुई छुट्टाछुट्टै प्वालहरू हुन्। भल्भाको भित्रपट्टि क्लिटोरिसको ठीक मुनि पिसाब निस्कने सानो प्वाल [Urethral Opening] हुन्छ र त्यसको तल योनिको द्वार [Vaginal Opening] रहेको हुन्छ।

Prajanan angama samasya huda aafai aausadhi khana milxa?

जननांगमा चिलाउने, दुख्ने वा घाउ आउने हुँदा आफैँ मेडिकलबाट औषधि किनेर खानु वा मल्हम लगाउनु हुँदैन। गलत औषधिले समस्या झन् बल्झाउन सक्छ, त्यसैले सधैँ डाक्टरको सल्लाहमा मात्र उपचार सुरु गर्नुपर्छ।

सन्दर्भ

  1. Cleveland Clinic. "Female Reproductive System" and "Male Reproductive System." Available at: clevelandclinic.org
  2. Cleveland Clinic. "Male Reproductive System: Structure & Function." Available at: my.clevelandclinic.org/health/articles/9117-male-reproductive-system
  3. Nemours KidsHealth. "The Female Reproductive System (for Teens) | Nemours KidsHealth." Available at: kidshealth.org/en/teens/female-repro.html
  4. Nemours KidsHealth. "Male Reproductive System (for Teens) | Nemours KidsHealth." Available at: kidshealth.org/en/teens/male-repro.html
  5. National Cancer Institute. "Female Reproductive System | SEER Training." Available at: training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/

Sources

  1. Cleveland Clinic. Female Reproductive System: Structure & Function. Accessed 2026.
  2. Cleveland Clinic. Male Reproductive System: Structure & Function. Accessed 2026.
  3. Nemours KidsHealth. The Female Reproductive System (for Teens) | Nemours KidsHealth. Accessed 2026.
  4. Nemours KidsHealth. Male Reproductive System (for Teens) | Nemours KidsHealth. Accessed 2026.
  5. National Cancer Institute. Female Reproductive System | SEER Training. Accessed 2026.

श्रेणी: Gynecology & Reproductive Health — यस विषयका सबै लेखहरू हेर्नुहोस्

सम्बन्धित स्वास्थ्य सहयोग खोज्नुहोस्

यो लेख शैक्षिक जानकारीका लागि हो। थप सहयोग आवश्यक भएमा सम्बन्धित विशेषज्ञता र सार्वजनिक डाइरेक्टरी प्रोफाइलहरू हेर्नुहोस्।

सम्बन्धित विशेषज्ञता

प्रसूति तथा स्त्रीरोग

OB-GYN specializes in pregnancy, childbirth, and female reproductive health.

प्रसूति तथा स्त्रीरोगका सबै प्रोफाइलहरू हेर्नुहोस् →

सार्वजनिक डाइरेक्टरी प्रोफाइलहरू