shapu eye disease ko lakshan [SHAPU Eye Disease]

shapu eye disease ko lakshan [SHAPU Eye Disease]

Medical review: Reviewed by Dr Roshan Basnet, MBBS, NMC 11251. Last reviewed 2026-10-31.

SHAPU के हो?

सिजनल हाइपरएक्युट प्यानयुभाइटिस [Seasonal Hyperacute Panuveitis — SHAPU] एक गम्भीर, छिटो बढ्ने आँखा रोग हो जुन विश्वभर लगभग नेपालमा मात्र देखिन्छ (भुटानमा ५ केस मात्र रिपोर्ट भएका छन्)। यो मुख्यतया बालबालिकामा देखिन्छ र प्रायः एउटा मात्र आँखालाई असर गर्छ। यसको सही कारण अझै पूर्ण रूपमा थाहा छैन।

आँखाको भित्री र मध्य तहमा अचानक हुने सूजनलाई प्यानयुभाइटिस [Panuveitis] भनिन्छ। यस रोगले आँखाको अगाडिको भागदेखि पछाडिको पर्दा [Retina] सम्म एकैपटक कडा असर पुर्‍याउँछ। सामान्य आँखा पाक्ने रोगभन्दा यो निकै फरक र खतरनाक हुन्छ, किनकि यसले बिना कुनै पूर्वसूचना छोटो समयमै आँखाको ज्योति खोस्न सक्छ।

लक्षणहरू

  • सुरुमा दुखाइरहित रातो आँखा
  • आँखाको नानी सेतो देखिनु (भिट्रियसमा एक्स्युडेट जम्मा भएर) — "रातो आँखामा सेतो नानी" यसको विशेष पहिचान हो
  • घण्टौं देखि दिनभित्रै दृष्टि छिटो गुम्नु
  • धेरैजसो बिरामी उपचारका लागि आउँदा नै एक तिहाइभन्दा बढी अन्धो भइसकेका हुन्छन्
  • आँखामा चिप्रा नलाग्नु (सामान्य आँखा पाक्ने रोगमा चिप्रा लाग्छ, तर यसमा लाग्दैन)
  • उज्यालोमा हेर्न गाह्रो हुनु वा घाममा आँखा तिर्मिराउनु [Photophobia]
  • आँखाको अगाडिको भागमा सेतो पीप जस्तो तरल पदार्थ [Hypopyon] जम्मा हुनु
  • आँखाको आकार क्रमशः सानो हुँदै जानु र आँखा भित्र धसिनु

कारण र जोखिम

SHAPU को यथार्थ कारण अझै अस्पष्ट छ, तर वैज्ञानिक अध्ययनहरूले सेतो पुतली/झिँगाको प्रजाति (विशेष गरी Gazalina जाति, post-monsoon समयमा बथान बनाउने) सँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कलाई प्रमुख जोखिम कारकको रूपमा पहिचान गरेका छन्। बिरामीहरूको आँखाको संरचनामा झिँगाका रौं (Moth Setae) फेला परेका छन्।

यी सेता पुतलीका सूक्ष्म रौंहरूमा विशेष प्रकारको विष वा जीवाणु हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। जब कोही व्यक्तिले पुतली छोएको हातले आँखा मिच्छ वा पुतली सीधै आँखामा ठोक्किन्छ, ती रौंहरू आँखाको बाहिरी तह छेडेर भित्र पस्छन्। यसले आँखाभित्र तीव्र संक्रमण वा एलर्जीको प्रतिक्रिया गराउँछ। साना बालबालिकाहरू यस्ता किराहरूसँग खेल्ने वा अनजानमा छुने हुँदा उनीहरू उच्च जोखिममा पर्छन्।

समय र मौसम

SHAPU मुख्यतया सेप्टेम्बरदेखि जनवरीसम्म (पोस्ट-मनसुन) देखिन्छ, र प्रायः हरेक २ वर्षमा प्रकोप देखिने गरेको छ। नेपालको उपोष्णकटिबंधीय, समशीतोष्ण र उप-हिमाली क्षेत्रहरूमा बढी देखिन्छ।

⚠ किन तुरुन्तै उपचार महत्त्वपूर्ण छ

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पुष्टि गरेअनुसार, दृष्टि जोगाउन सकिने भनेको लक्षण देखिएको ७ दिनभित्र उपचार सुरु गरेमा मात्र हो। ढिलो भएमा आँखाको भित्री दबाब घट्दै गएर आँखा नै खुम्चिन सक्छ (Phthisis Bulbi)। सामान्य एन्टिबायोटिक वा स्टेरोइडले प्रायः फाइदा गर्दैन — प्रारम्भिक अवस्थामा भिट्रेक्टोमी (Vitrectomy) र आँखाभित्रै एन्टिबायोटिक/स्टेरोइड इन्जेक्सनले केही हदसम्म दृष्टि बचाउन सकिन्छ, तर मात्र समयमै उपचार गरेमा।

shapu eye disease huda ghar ma k garne? (प्राथमिक उपचार)

आँखामा सेतो पुतली परेमा वा SHAPU को शंका लागेमा घरमा निम्न सावधानीहरू अपनाउनुपर्छ:

  • आँखा बिल्कुलै नमिच्नुहोस्: आँखा मिच्दा पुतलीका तिखा रौंहरू आँखाको नानीभित्र झन् गहिरोसँग गड्न सक्छन्।
  • सफा पानीले धुनुहोस्: उमालिएको र सेलाएको सफा पानीले आँखा बाहिरको भाग बिस्तारै पखाल्नुहोस्।
  • आँखा छोप्ने चस्मा लगाउनुहोस्: उज्यालोले आँखालाई थप असर गर्न नदिन कालो चस्माको प्रयोग गर्नुहोस्।
  • आफैँ औषधि नहाल्नुहोस्: डाक्टरको सल्लाहमा मात्र औषधि प्रयोग गर्नुहोस्; घरमा पुरानो वा अन्य व्यक्तिको आई-ड्रप [Eye Drops] झुक्किएर पनि नराख्नुहोस्।
  • गुलाब जल वा घरेलु वस्तु नराख्नुहोस्: आँखामा आमाको दूध, मह, तेल वा जडीबुटीको रस राख्नाले संक्रमण झन् भयावह हुन सक्छ।

रोकथाम

पोस्ट-मनसुन मौसममा, विशेष गरी बत्तीको वरिपरि झिँगा धेरै देखिँदा, झिँगासँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क (हातले छुनु, आँखा मुसार्नु) बाट बच्नुहोस्। यदि आँखामा झिँगा वा यसको रौं छोयो भने आँखा नमल्नुहोस् र तुरुन्तै सफा पानीले धुनुहोस्।

  • साँझको समयमा कोठामा सेतो उज्यालो बत्तीको सट्टा पहेँलो वा मधुरो बत्ती बाल्नुहोस्, जसले पुतलीलाई कम आकर्षित गर्छ।
  • झ्याल र ढोकामा मसिनो जाली लगाउनुहोस् र सुत्दा अनिवार्य रूपमा झुलको प्रयोग गर्नुहोस्।
  • बालबालिकालाई सेतो पुतलीको नजिक नजान र तिनलाई नछुन सिकाउनुहोस्।
  • ओछ्यान र लुगाफाटा टक्टक्याएर मात्र प्रयोग गर्नुहोस् ताकि लुगामा टाँसिएका पुतलीका रौं आँखामा नपरून्।

कहिले तुरुन्तै अस्पताल जाने

एउटा आँखा अचानक रातो भई नानी सेतो देखिन थालेमा, वा दृष्टि छिटो धमिलो हुन थालेमा — ढिलो नगरी तुरुन्तै आँखा विशेषज्ञकहाँ जानुहोस्। यो अवस्थामा हरेक घण्टा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आँखाको ज्योति बचाउन यो एक स्वास्थ्य आपतकाल हो। यस्ता गम्भीर चेतावनीका चिन्हहरू देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको आँखा अस्पताल वा आकस्मिक कक्ष [Emergency] मा जानुहोस्, वा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्।

कहिले डाक्टर भेट्ने?

  • आँखामा अचानक धमिलोपन वा दृष्टि गुम्न थालेमा — यो SHAPU को आपतकालीन संकेत हो, तुरुन्तै आँखा अस्पताल जानुहोस्।
  • आँखा रातो हुने, दुख्ने, वा प्रकाशमा असहज महसुस हुने भएमा।
  • ढिलो गर्दा दृष्टि स्थायी रूपमा गुम्न सक्ने भएकाले, शंका लागेमा ढिलो नगर्नुहोस्।

भ्रम र यथार्थ (Myths vs Facts)

  • भ्रम: आँखा रातो हुनु सामान्य आँखा पाकेको हो, यो आफैँ निको हुन्छ।
    यथार्थ: यदि आँखा रातो हुनुका साथै चिप्रा नलाग्ने र कालो नानी सेतो देखिने भएमा यो SHAPU हुन सक्छ। यसलाई तुरुन्तै अस्पतालमा उपचार नगरे सधैँका लागि अन्धोपन हुन्छ।
  • भ्रम: औषधि पसलबाट किनेर ल्याएको सामान्य झोल औषधिले यसलाई निको पार्छ।
    यथार्थ: बाहिरी ड्रपले मात्र आँखाको भित्री तहको गम्भीर संक्रमण नियन्त्रण गर्न सक्दैन। यसका लागि डाक्टरको सल्लाहमा विशेष शल्यक्रिया वा सुईबाट दिइने उपचार आवश्यक पर्छ।

धेरै सोधिने प्रश्न (FAQ)

shapu eye disease ko lakshan k k hun?

यसका मुख्य लक्षणहरूमा अचानक एउटा आँखा रातो हुनु (तर चिप्रा नलाग्नु र सुरुमा नदुख्नु), आँखाको कालो नानीको बीचमा सेतो थोप्ला देखिनु, उज्यालोमा हेर्न नसक्नु र केही घण्टा वा दिनमै आँखाको ज्योति गुम्दै जानु पर्दछन्।

के SHAPU एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छ?

सदैन। यो सामान्य आँखा पाक्ने रोग जस्तो एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने सरुवा रोग होइन। यो मुख्यतया सेतो पुतलीको रौं वा वातावरणीय कारकको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट मात्र लाग्ने गर्छ।

seto putali aakha ma pare k garne?

आँखामा सेतो पुतली वा त्यसको धुलो परेमा आँखा कत्ति पनि नमिच्नुहोस्। तुरुन्तै सफा पानीले आँखा पखाल्नुहोस् र कुनै लक्षण नदेखिए पनि एकपटक आँखा विशेषज्ञसँग जाँच गराउनुहोस्।

के SHAPU को उपचार पछि आँखाको ज्योति फर्कन्छ?

यदि लक्षण देखिएको सुरुवाती दिनहरूमा नै तुरुन्तै आँखा अस्पताल पुगेर भिट्रेक्टोमी र आवश्यक उपचार गरियो भने दृष्टि जोगाउन सकिन्छ। तर उपचारमा ढिलाइ भएमा र आँखा खुम्चिएमा गुमेको ज्योति फर्काउन सकिँदैन।

यो रोग कुन उमेरका मानिसलाई बढी लाग्छ?

यो रोग जुनसुकै उमेरका मानिसलाई लाग्न सक्छ, तर अध्ययनहरूका अनुसार साना बालबालिकाहरू यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने गरेका छन्।

सन्दर्भ

  1. "Seasonal hyperacute panuveitis." Wikipedia, citing peer-reviewed ophthalmology literature.
  2. "Outbreak of seasonal hyperacute panuveitis disease in Nepal." The Lancet Global Health. Available at: thelancet.com/journals/langlo
  3. EyeWiki. "SHAPU - Seasonal Hyperacute Pan-Uveitis." Available at: eyewiki.org/SHAPU
  4. World Health Organization. "Blindness and vision impairment." Available at: www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/blindness-and-visual-impairment
  5. NHS. "Uveitis." Available at: www.nhs.uk/conditions/uveitis/
  6. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). "Eye Diseases | Glaucoma." Available at: medlineplus.gov/eyediseases.html

Sources

  1. World Health Organization. Blindness and vision impairment. Accessed 2026.
  2. NHS. Uveitis. Accessed 2026.
  3. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Eye Diseases | Glaucoma. Accessed 2026.

श्रेणी: Ophthalmology (Eye) — यस विषयका सबै लेखहरू हेर्नुहोस्

सम्बन्धित स्वास्थ्य सहयोग खोज्नुहोस्

यो लेख शैक्षिक जानकारीका लागि हो। थप सहयोग आवश्यक भएमा सम्बन्धित विशेषज्ञता र सार्वजनिक डाइरेक्टरी प्रोफाइलहरू हेर्नुहोस्।

सम्बन्धित विशेषज्ञता

नेत्ररोग

Ophthalmology specializes in eye and vision care.

नेत्ररोगका सबै प्रोफाइलहरू हेर्नुहोस् →

सार्वजनिक डाइरेक्टरी प्रोफाइलहरू