Pap Smear जाँच के हो?
Pap Smear (Papanicolaou Test) पाठेघरको मुखको क्यान्सर स्क्रिनिङका लागि गरिने एक साधारण जाँच हो, जसमा पाठेघरको मुखबाट केही कोषिका लिएर प्रयोगशालामा असामान्यता (प्रि-क्यान्सर परिवर्तन) जाँचिन्छ।
पाठेघरको तल्लो र साँघुरो भाग, जुन योनिसँग जोडिएको हुन्छ, त्यसलाई पाठेघरको मुख [Cervix] भनिन्छ। समयक्रममा यस भागका कोषिकाहरूमा ह्युमन प्यापिलोमाभाइरस [Human Papillomavirus - HPV] जस्ता संक्रमणका कारण अस्वाभाविक परिवर्तन आउन सक्छ। यदि यस्ता परिवर्तनहरूलाई समयमै पहिचान गरेर उपचार गरिएन भने पछि गएर क्यान्सरमा परिणत हुन सक्छन्। प्याप स्मेयर जाँचले क्यान्सर भइसकेपछि मात्र पत्ता लगाउने नभई क्यान्सर हुनुभन्दा अघिको अवस्था [Precancerous changes] मै कोषिकाको गडबडी पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।
कहिले गराउने?
WHO को सिफारिस अनुसार ३० वर्षको उमेरदेखि हरेक ५-१० वर्षमा स्क्रिनिङ गराउनु उपयुक्त हो (ठ्याक्कै अन्तराल तपाईंको डाक्टरसँग छलफल गर्नुहोस्, किनकि यो प्रयोग हुने परीक्षण विधिमा निर्भर गर्छ)।
कतिपय अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निर्देशिकाहरूले २१ वा २५ वर्षको उमेरदेखि नै हरेक ३ वर्षमा प्याप स्मेयर गराउन सुझाव दिन्छन्। ३० वर्ष कटेका महिलाहरूमा प्याप स्मेयरसँगै एचपीभी जाँच [HPV Co-testing] गरिएमा ५ वर्षको अन्तरालमा जाँच गराउन सकिन्छ। ६५ वर्षको उमेरपछि, यदि पछिल्ला जाँचहरूका नतिजा लगातार सामान्य आएका छन् र पहिले कुनै गम्भीर समस्या देखिएको छैन भने डाक्टरको सल्लाहमा स्क्रिनिङ बन्द गर्न सकिन्छ।
जाँचको जोखिम र विशेष ध्यान दिनुपर्ने अवस्थाहरू
सबै महिलाका लागि एउटै समयतालिका लागू नहुन सक्छ। देहायका जोखिमका कारणहरू [Risk Factors] भएका महिलाहरूलाई डाक्टरले अझै छिटो वा बारम्बार जाँच गराउन सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ:
- एचआईभी [HIV] संक्रमण भएको वा अन्य कारणले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको अवस्था।
- पहिले गरिएको प्याप स्मेयरमा उच्च श्रेणीको असामान्य कोषिका देखिएको वा पाठेघरको मुखको क्यान्सरको उपचार गरिसकेको अवस्था।
- अंग प्रत्यारोपण वा अन्य रोगका कारण प्रतिरक्षा प्रणाली दबाउने औषधि (डाक्टरको सल्लाहमा) सेवन गरिरहेको अवस्था।
- धूम्रपान गर्ने बानी, जसले पाठेघरको मुखका कोषिकाहरूमा एचपीभी संक्रमण लामो समयसम्म रहिरहन मद्दत गर्छ।
के अपेक्षा गर्ने?
यो जाँच छोटो (केही मिनेट) र सामान्यतया दुखाइरहित हुन्छ, यद्यपि हल्का असहज महसुस हुन सक्छ। जाँच अघि २४-४८ घण्टा योनि भित्र औषधि/डुस प्रयोग नगर्नु र यौन सम्पर्कबाट टाढा रहनु सिफारिस गरिन्छ, र महिनावारी नभएको समयमा गराउनु उत्तम हुन्छ।
Pap smear test kasari garincha र जाँचपछि के गर्ने?
धेरै महिलाहरूमा "pap smear test kasari garincha" भन्ने जिज्ञासा र डर हुन्छ। जाँचका क्रममा तपाईंलाई परीक्षण टेबलमा उत्तानो परेर सुत्न र घुँडा खुम्च्याउन लगाइन्छ। स्वास्थ्यकर्मीले योनिमा स्पेकुलम [Speculum] नामक सफा यन्त्र बिस्तारै राख्नुहुन्छ, जसले योनिको बाटो फराकिलो बनाई पाठेघरको मुख स्पष्ट रूपमा देख्न मद्दत गर्छ। त्यसपछि एउटा सानो नरम ब्रस वा स्प्याटुला [Spatula] को सहायताले पाठेघरको मुखबाट कोषिकाहरूको नमुना हल्कासँग संकलन गरिन्छ। नमुना लिँदा लामो र गहिरो सास फेर्नाले शरीरको मांसपेशी खुकुलो हुन्छ र असहजता कम हुन्छ।
जाँच सकिएपछि तपाईं तुरुन्तै आफ्नो नियमित काममा फर्कन सक्नुहुन्छ। नमुना लिएपछि एक-दुई दिनसम्म योनिबाट हल्का थोपा रगत [Spotting] देखिनु सामान्य हो। यस्तो बेलामा साधारण सेनिटरी प्याड प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर ट्याम्पोन [Tampon] प्रयोग नगर्नु राम्रो हुन्छ।
नतिजा र त्यसपछि के गर्ने
असामान्य नतिजा आएमा घबराउनुपर्दैन — यसको मतलब क्यान्सर भइहाल्छ भन्ने होइन। धेरैजसो असामान्यता स्वतः निको हुन्छन् वा साधारण उपचारले ठीक हुन्छन्। डाक्टरले थप जाँच (जस्तै Colposcopy) सिफारिस गर्न सक्नुहुन्छ। नियमित स्क्रिनिङले नै प्रि-क्यान्सर अवस्थामै पहिचान गरी क्यान्सर हुनबाटै रोक्न सकिन्छ।
प्रयोगशालाबाट आउने रिपोर्ट मुख्यतया तीन प्रकारका हुन सक्छन्:
- सामान्य [Normal / Negative]: पाठेघरको मुखमा कुनै असामान्य कोषिका भेटिएन। अब अर्को नियमित समयमा मात्र जाँच गराए पुग्छ।
- अस्पष्ट वा अपर्याप्त [Unsatisfactory]: संकलन गरिएको नमुनामा पर्याप्त कोषिका नभएको वा रगत र श्लेष्मले कोषिका छोपिएको हुन सक्छ। यस्तोमा केही महिनापछि पुनः जाँच दोहोर्याउनुपर्छ।
- असामान्य [Abnormal / Positive]: कोषिकाहरूमा केही परिवर्तन देखिएको छ। यो सामान्य संक्रमण, एचपीभी वा प्रि-क्यान्सरको संकेत हुन सक्छ। कल्पोस्कोपी [Colposcopy] गर्दा विशेष दूरबीनले पाठेघरको मुख हेरिन्छ र आवश्यक परे सानो मासुको टुक्रा निकालेर बायोप्सी [Biopsy] गरिन्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- Pap Smear को नतिजा असामान्य (Abnormal) आएमा — तुरुन्तै फलोअप जाँचका लागि डाक्टरलाई भेट्नुहोस्।
- महिनावारीबाहेकको समयमा वा यौन सम्पर्कपछि योनिबाट रगत बगेमा।
- असामान्य योनि स्राव वा दुर्गन्ध आएमा।
- पेल्भिक क्षेत्रमा लगातार दुखाइ भएमा — यी लक्षणले नियमित स्क्रिनिङको पर्खाइभन्दा पहिले नै जाँच गराउनुपर्ने संकेत दिन सक्छन्।
- महिनावारी सुकिसकेपछि [Menopause] पुनः योनिबाट रगत देखिएमा।
आकस्मिक चेतावनीका लक्षणहरू [Emergency Warning Signs]
प्याप स्मेयर वा बायोप्सी गरेपछि अथवा अन्य कुनै पनि समयमा यदि योनिबाट अत्यधिक मात्रामा रगत बगेमा, रिंगटा लागेर बेहोस हुन खोजेमा, उच्च ज्वरो [High Fever] र काँप छुटेमा, वा तल्लो पेटमा सहनै नसक्ने तीव्र दुखाइ भएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पतालको आकस्मिक कक्ष [Emergency] मा जानुहोस् वा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
नेपालमा कहाँ र कसरी जाँच गराउने?
नेपालमा पाठेघरको मुखको क्यान्सर स्क्रिनिङ सरकारी अस्पताल, मेडिकल कलेज, क्यान्सर अस्पताल र परिवार नियोजन सेवा दिने क्लिनिकहरूमा उपलब्ध छ। नेपालको राष्ट्रिय कार्यक्रमअन्तर्गत धेरै सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा VIA (Visual Inspection with Acetic Acid) विधिबाट स्क्रिनिङ गरिन्छ — यसमा पाठेघरको मुखमा सिरका (एसिटिक एसिड) लगाएर आँखाले नै असामान्य परिवर्तन हेरिन्छ। VIA सस्तो हुन्छ, नतिजा त्यहीँ थाहा हुन्छ, र स्रोत सीमित भएको ठाउँमा प्रभावकारी मानिन्छ। ठूला अस्पताल र निजी प्रयोगशालामा Pap Smear र HPV DNA जाँच पनि उपलब्ध हुन्छ।
जाँचअघि जान्नुपर्ने कुरा
- महिनावारी सकिएको ५ देखि १० दिनपछिको समय जाँचका लागि उपयुक्त हुन्छ।
- पहिले कुनै जाँच गराएको भए त्यसको रिपोर्ट साथमा लैजानुहोस्।
- गर्भवती हुनुहुन्छ वा हुन सक्ने सम्भावना छ भने डाक्टरलाई पहिल्यै बताउनुहोस्।
- जाँच महिला स्वास्थ्यकर्मीबाट गराउन चाहनुहुन्छ भने अनुरोध गर्न सक्नुहुन्छ — यो सामान्य र स्वीकार्य अनुरोध हो।
- जाँचअघि २४ देखि ४८ घण्टासम्म योनिमा कुनै क्रिम, जेली वा शुक्रकीट नाशक औषधि [Spermicide] प्रयोग नगर्नुहोस्।
रोकथामको दोस्रो पाटो: HPV खोप
पाठेघरको मुखको क्यान्सर प्रायः HPV भाइरसको लामो समयको संक्रमणबाट हुन्छ। त्यसैले HPV खोप (सामान्यतया किशोरी अवस्थामा, यौन सक्रिय हुनुअघि) र नियमित स्क्रिनिङ — दुवै सँगै अपनाउँदा जोखिम धेरै घट्छ। खोप लगाइसकेको भए पनि स्क्रिनिङ भने छाड्नु हुँदैन, किनकि खोपले सबै प्रकारका HPV लाई रोक्दैन।
भ्रम र यथार्थ [Myths vs Facts]
- भ्रम: मलाई कुनै दुखाइ वा लक्षण छैन, त्यसैले प्याप स्मेयर गराउनु पर्दैन।
यथार्थ: प्रि-क्यान्सर अवस्थामा प्रायः कुनै पनि लक्षण देखिँदैन। लक्षण नदेखिएकै अवस्थामा समस्या पत्ता लगाउन स्क्रिनिङ गरिन्छ। - भ्रम: प्याप स्मेयरले डिम्बाशय वा पाठेघरका सबै क्यान्सर पत्ता लगाउँछ।
यथार्थ: यो जाँच केवल पाठेघरको मुखको क्यान्सर [Cervical Cancer] र त्यसको पूर्व-अवस्था पत्ता लगाउनका लागि मात्र हो।
धेरै सोधिने प्रश्न (FAQ)
Pap smear test kati barsa dekhi garne?
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ३० वर्षदेखि नियमित स्क्रिनिङ सुरु गर्नु उपयुक्त हुन्छ भने कतिपय चिकित्सकीय निर्देशिकाहरूले २१ वा २५ वर्षको उमेरदेखि नै जाँच गराउन सिफारिस गर्छन्। आफ्नो उमेर र स्वास्थ्य अवस्था अनुसार डाक्टरको सल्लाहमा जाँच सुरु गर्न सकिन्छ।
के अविवाहित वा यौन सम्पर्क नभएका महिलाले यो जाँच गराउनुपर्छ?
पाठेघरको मुखको क्यान्सर मुख्यतया यौन सम्पर्कबाट सर्ने एचपीभी भाइरसका कारण हुने भएकाले कहिल्यै यौन सम्पर्क नभएका महिलामा यसको जोखिम निकै कम हुन्छ। तथापि, उमेर पुगेपछि जाँच आवश्यक छ वा छैन भनी एकपटक स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।
के गर्भावस्थामा प्याप स्मेयर जाँच गर्न मिल्छ?
मिल्छ, गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा आवश्यक परेमा सुरक्षित रूपमा प्याप स्मेयर गर्न सकिन्छ। तर तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ भने जाँच गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीलाई जानकारी गराउनुपर्छ।
प्याप स्मेयरको रिपोर्ट आउन कति समय लाग्छ?
अस्पताल र प्रयोगशालाको व्यवस्था हेरी सामान्यतया प्याप स्मेयरको रिपोर्ट आउन केही दिनदेखि एक-दुई हप्तासम्म लाग्न सक्छ।
के पाठेघर फालेको [Hysterectomy] महिलाले पनि यो जाँच गराउनुपर्छ?
यदि पाठेघरसँगै पाठेघरको मुख पनि निकालिएको छ र पहिले क्यान्सर वा प्रि-क्यान्सरको इतिहास थिएन भने सामान्यतया जाँच गरिरहनु पर्दैन। तर पाठेघरको मुख बाँकी राखिएको छ वा क्यान्सरका कारण शल्यक्रिया गरिएको हो भने डाक्टरको सल्लाहमा जाँच जारी राख्नुपर्छ।
सन्दर्भ
- World Health Organization. "Cervical Cancer." WHO Fact Sheet, 3 July 2026. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). "Pap Smear: MedlinePlus Medical Test." Available at: medlineplus.gov/lab-tests/pap-smear/
- Cleveland Clinic. "Pap Smear: Test, Age, Duration, Results & Frequency." Available at: my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/4267-pap-smear
- American Cancer Society. "Pap Test: Purpose and Results | American Cancer Society." Available at: cancer.org/cancer/types/cervical-cancer/detection-diagnosis-staging/screening-tests/pap-test.html
- NHS. "Cervical screening." Available at: nhs.uk/conditions/cervical-screening/